Jako pierwszy znany Polak zajął się naukowym badaniem Tatr. Owocem jego kilkunastoletnich badań i wypraw było opublikowanie pierwszego opracowania poświęconego budowie geologicznej ziem polskich pt. „O ziemiorództwie Karpatów i innych gór i równin Polski” oraz opracowanie „Mapy geologicznej Polski i krajów sąsiednich”. Za osiągnięcia na polu nauk o Ziemi Stanisław Staszic otrzymał zaszczytny tytuł ojca geologii polskiej.
Pomnik Stanisława Staszica w holu budynku głównego AGH.
W murach Akademii Górniczo-Hutniczej – uczelni, której misja wyrasta z poznawania Ziemi i odpowiedzialnego wykorzystania jej zasobów – jego dziedzictwo znajduje swoją naturalną kontynuację. To tutaj nauka spotyka się z praktyką, a kolejne pokolenia geologów i inżynierów rozwijają wiedzę, której początki współtworzył Stanisław Staszic.
Panorama Tatr z atlasu do opracowania poświęconego budowie geologicznej ziem polskich pt. „O ziemiorództwie Karpatów i innych gór i równin Polski”.
Przygotowana przez Bibliotekę Główną AGH kolekcja zdigitalizowanych dzieł Stanisława Staszica obejmuje zarówno jego własne pisma, jak i opracowania poświęcone jego życiu, działalności oraz wpływowi na polskie Oświecenie. Zgromadzone materiały ukazują szeroki zakres zainteresowań Staszica – od filozofii i nauk przyrodniczych po refleksje społeczne – a jednocześnie pozwalają prześledzić, jak był postrzegany przez współczesnych i późniejszych badaczy.
Zobacz kolekcję dzieł Stanisława Staszica w repozytorium Biblioteki Głównej AGH
Dzieło „O ziemiorództwie Karpatów i innych gór i równin Polski” powstało w latach 1805–1810, a drukiem ukazało się w 1815 r. Składa się z 12 rozdziałów, do których autor dołączył atlas. Atlas zawiera m.in. profil geologiczny Polski, widok Tatr, rysunki kości zwierząt kopalnych i skamieniałości roślinnych, tablice statystyczno-górnicze. Do pracy dołączył też geologiczną mapę Polski, na której przedstawił pomiary wysokości poszczególnych punktów nad poziomem morza (około 200). Był to pomysł prekursorski, do tej pory nie stosowany jeszcze w kartografii, wyprzedzający ówczesne rozwiązania.
Inspiracją do powstania tego dzieła stały się wyprawy w Tatry, podczas których Staszic zwiedził Tatry Zachodnie, Wysokie i Bielskie. Badał Dolinę Kościeliską, czynne kopalnie rudy żelaznej na Ornaku i w Dolinie Miętusiej, obserwował Czerwone Wierchy, Morskie Oko, Dolinę Pięciu Stawów Polskich, Krywań i Łomnicę. Góry te wówczas były zupełnie niezbadane i dzikie, drogi i przejścia znane były tylko nielicznym kłusownikom.
Rozprawa „O ziemiorództwie Karpatów…” uznawana jest za pierwszy polski przewodnik krajoznawczy Tatr. Oprócz badań dotyczących budowy geologicznej gór i ich bogactw mineralnych Stanisław Staszic opisał też życie i obyczaje napotkanej podczas wędrówek ludności (do pracy dołączył rysunek stroju góralskiego).
Stanisław Staszic kolekcjonował okazy minerałów, skał i skamielin, które ofiarował Towarzystwu Przyjaciół Nauk, dając podwaliny muzeum przyrodniczemu. Obserwował faunę i florę, zbierał różne rośliny i podjął próbę ich klasyfikacji. Badał też historię lecznictwa uzdrowiskowego.
Geologia zawdzięcza również Staszicowi stworzenie szeregu wyrazów używanych w j. polskim do tej pory np.: złoże, błyszcz, druzgot, szarogłaz.
Zasługi w badaniach naukowych nad budową geologiczną ziem polskich zostały docenione i Stanisław Staszic otrzymał miano „ojca geologii polskiej”.
Źródło: Wystawa Biblioteki Głównej AGH z okazji 250-lecia urodzin Stanisława Staszica
„Wykaz tabellaryczny różnych kopalń i fabryk kuźnicznych w Polsce znajdujących się” z atlasu do opracowania „O ziemiorództwie Karpatów i innych gór i równin Polski”
Przekrój geologiczny z atlasu do opracowania „O ziemiorództwie Karpatów i innych gór i równin Polski”
Ilustracje z atlasu do opracowania „O ziemiorództwie Karpatów i innych gór i równin Polski”
