29.10.2013

Profesorowie Akademii Górniczej w „Sonderaktion Krakau”

In memoriam – Profesor Henryk Pierzchała (1922–2013)


Panie Profesorze – Larum grają” – a Pana po raz pierwszy od wielu lat nie ma wśród społeczności naszej uczelni oddającej corocznie hołd ofiarom niemieckiej zbrodni z dnia 6 listopada 1939 roku – znanej jako „Sonderaktion Krakau – Aktion gegen universitäts Professoren” (Akcja Specjalna Kraków – Akcja przeciw profesorom uniwersyteckim). W ramach tej akcji podstępnie aresztowano łącznie 184 pracowników naukowych.


Pana prof. H. Pierzchałę pożegnaliśmy 1 lipca 2013 roku na cmentarzu podgórskim.


Niniejszy artykuł nie tylko jest poświęcony „In memoriam” prof. H. Pierzchały, ale również jest próbą ukazania pasji profesora, z jaką angażował się w trakcie swojego długiego i pracowitego życia w ochronę pamięci ofiar II wojny światowej, a w szczególności pracowników naukowych Krakowa, w tym naszej uczelni. Profesor poświęcił dużo uwagi studentom naszej uczelni. Pragnął ich uczynić depozytariuszami pamięci o ofiarach „Sonderaktion Krakau”.


Profesor Pierzchała zwrócił uwagę na organizowane przeze mnie od lat 90. podróże studyjne naszych studentów śladami ofiar „Sonderaktion Krakau” (KZ Sachsenhausen, KZ Dachau, KZ Mauthausen). W 2008 roku Profesor zaproponował mi, abym przygotowywaną podróż z okazji 70. rocznicy „Sonderaktion Krakau” poszerzył o obóz KZ Buchenwald. Propozycję tę z zadowoleniem przyjąłem (tym bardziej, że Profesor był więźniem byłych obozów KZ Auschwitz i KZ Buchenwald). Pod koniec prac przygotowawczych (4 czerwca 2009) fundacja „Academica” na prośbę profesora zorganizowała w klubie „Gwarek” seminarium dla uczestników podróży studyjnej „Sonderaktion Krakau” – 1939–2009 (44 osoby). W trakcie seminarium fundator wyprawy prorektor prof. Zbigniew Kąkol, po powitaniu Gościa Honorowego, przedstawił studentom, czego uczelnia oczekuje od nich w trakcie podróży studyjnej i po powrocie do kraju. Następnie głos zabrał świadek historii prof. H. Pierzchała. Pełny tekst Jego wykładu przytaczam poniżej.

Henryk Pierzchała - Profesorowie Akademii Górniczej w „Sonderaktion Krakau (Akcji Specjalnej Kraków)”

Czuję się zaszczycony, że mogę przed gremium uczestników wycieczki do hitlerowskich obozów koncentracyjnych zabrać głos. Niech mi będzie wolno na samym wstępie mojego wystąpienia wyrazić serdeczne podziękowania Jego Magnificencji Rektorowi prof. dr. hab. inż. Antoniemu Tajdusiowi i Prorektorowi AGH prof. dr. hab. Zbigniewowi Kąkolowi, a zwłaszcza organizatorowi tej historycznej wycieczki prof. dr. hab. inż. Bronisławowi Barchańskiemu za zrozumienie, wielkie zaangażowanie i wsparcie w ramach patronowania, opracowania i wydania moich rozpraw – monografii popularno-naukowych m.in. dziejów Akademii Górniczej – AG w II wojnie światowej, a zwłaszcza związanych ze sławną hitlerowską „Sonderaktion Krakau”, w której męczennikami było także 18 profesorów i 3 docentów, a więc prawie całe grono uczonych Akademii Górniczej.


Tę barbarzyńską akcję udokumentowałem i opisałem ostatnio bardzo szczegółowo w ramach trylogii projektu historiograficznego ujmującego Dzieje martyrologii krakowskich uczonych w II wojnie światowej. W 2005 roku ukazał się jej I tom pod tytułem Pomocne dłonie Europejczyków (1939–1944), a w 2007 roku II tom zatytułowany Mechanizmy eksterminacji krakowskich uczonych w „Akcji Specjalnej Kraków”„Sonderaktion Krakau” 1939–1945. Wcześniej w latach 1997 i 1998 opublikowałem monografię Wyrwani ze szponów Państwa – SS, Sonderaktion Krakau 1939–1944 i jej wersję niemiecką zatytułowaną Den Fängen des SS-Staates entrissen Sonderaktion Krakau 1939–1941. Mit einem Vorwort von Roman M. Zawadzki, którą Państwo zabieracie ze sobą z zamiarem wręczenia jej niemieckim uczonym ku upamiętnieniu tej bestialskiej akcji w apokaliptycznych czasach II wojny światowej.


W dniu 8 lutego tegoż roku upłynęła radosna 69 rocznica fragmentu tejże akcji hitlerowskiego okupanta związana z uwolnieniem ze szponów tzw. Państwa SS (SS Staat) i Państwa KZ (KZ Staat) pierwszej grupy 102 krakowskich profesorów z KZ Sachsenhausen-Oranienburg. Z tej właśnie okazji JM Rektor AGH ofiarowuje, zaproszonym uczestnikom z Niemiec przy okazji zwiedzania miejsc męczeństwa Polaków, przytoczoną monografię w wersji niemieckiej. Służy ona przede wszystkim przypomnieniu, utrwaleniu i szerszemu rozpowszechnieniu na obszarze języka niemieckiego tej tragicznej, a zarazem bohaterskiej roli krakowskich profesorów w tym uczonych z AG, w omawianej zbrodniczej akcji hitlerowskiego uzurpatora. W celu wprowadzenia w bardzo skrótowej formie zostanie jej treść przytoczona.


W pierwszym tomie Pomocne dłonie Europejczyków (1939–1944) zamieściłem na końcu następujące motto:
„W najnowszych dziejach Europy <<Sonderaktion Krakau – Akcja Specjalna Kraków>> jest powszechnie zaliczana do sensacyjnych wydarzeń II wojny światowej, a jej elementowy przebieg i szczęśliwe zakończenie dla deportowanych krakowskich profesorów wynikły przede wszystkim z tego, że lawinowe, oburzające protesty i interwencje naukowców reprezentujących prawie wszystkie uniwersytety: francuskie, angielskie, amerykańskie, kanadyjskie i australijskie, w tym również nawet z pięciu uniwersytetów niemieckich, a także intelektualistów oraz dziennikarzy europejskich, jak również amerykańskich, kanadyjskich i australijskich, wymusiły szerokie i owocne działania hitlerowskich, a także sympatyzujących z III Rzeszą Niemiecką służb dyplomatycznych. Szczególnie te wyjątkowo szerokie, spontaniczne działania interwencyjno-protestacyjne tych naukowców prawie z całego świata wynikały, jak to potwierdziły przytoczone w niej archiwalia, z poczucia jedności, a także solidarności świata nauki i przyczyniły się do uratowania krakowskich uczonych od niechybnej śmierci, jaką zgotowano im z ideologiczno-rasistowską premedytacją w hitlerowskich obozach koncentracyjnych”.


W drugim tomie Mechanizmy eksterminacji krakowskich uczonych w „Akcji Specjalnej Kraków” – „Sonderaktion Krakau” 1939–1945, poświęcono najwięcej miejsca genezie tego wstrząsającego w dziejach nauki europejskiej i światowej wydarzenia historycznego. Opisano i udokumentowano w nim wszystkie mechanizmy i instrumenty działania III Rzeszy Niemieckiej unicestwiające Europejczyków, a zwłaszcza Polaków, w szczególności inteligencję, w tym krakowskich profesorów, docentów i wykładowców uniwersyteckich oraz przypadkowe osoby. Publikację tą poparto wieloma materiałami archiwalnymi i dogłębną ich analizą, zmierzającą do obiektywnego i właściwego oraz przekonywującego zrozumienia tej potężnej machiny zbrodni utworzonej w Państwie SS, a zwłaszcza w Państwie KZ i skoncentrowanej głównie w 9000 obozach i pod obozach koncentracyjnych rozsianych po całej Europie. W tym celu także szczegółowo udokumentowano i dogłębnie przeanalizowano wszystkie Urzędy III Rzeszy Niemieckiej realizujące eksterminację – ludobójstwo na niespotykaną skalę w dziejach narodów europejskich. Wymieniono w niej również rozkazodawców i wykonawców odpowiedzialnych za to zbrodnicze wydarzenie dziejowe zapoczątkowane 6 listopada 1939 roku w Collegium Novum UJ. Na skutek bowiem podstępnego zaproszenia na pseudoodczyt wystosowanego przez majora SS, Bruno Műllera, aresztowano, uwięziono i deportowano do KZ Sachsenhausen-Oranienburg i KZ Dachau uczestniczących w nim pracowników naukowych UJ i Akademii Handlowej, a także oczekujących w sali obok profesorów i docentów Akademii Górniczej oraz przypadkowe, znajdujące się w tym gmachu osoby, świadków tego skandalicznego wydarzenia.


Opisane i udokumentowane w wymienionych wyżej monografiach łącznie z wersją niemiecką, tragiczne wydarzenia dziejowe krakowskiego środowiska akademickiego, w tym zwłaszcza reprezentowanego przez Akademię Górniczą należy zakończyć następującymi refleksjami:


1. Szeroka, międzynarodowa działalność naukowa krakowskich profesorów współtworzących naukę europejską i światową przyczyniła się do tego, że byli oni dobrze znani i wysoko cenieni w świecie.


2. W momencie gdy stanęli oni na krawędzi życia i śmierci w hitlerowskich obozach koncentracyjnych, w imię jedności świata nauki oraz w wyniku oburzenia na barbarzyńskie postępowanie hitlerowskiego okupanta w ramach „Sonderaktion Krakau”, kategorycznie zaprotestowali oraz skierowali odpowiednie pisma do hitlerowskiego Urzędu Spraw Zagranicznych w Berlinie, który przekazał je do naczelnego organu Państwa SS mieszczącego się w Głównym Urzędzie Bezpieczeństwa III Rzeszy Niemieckiej w Berlinie.


3. Te rozległe i skuteczne działania protestacyjno-solidarnościowe w decydujący sposób przyczyniły się do wyrwania krakowskich uczonych ze szponów Państwa SS i Państwa KZ.


4. Z grona uczonych Akademii Górniczej przykładowo można przytoczyć pisma interwencyjne: matematyka niemieckiego, dra Hasso Härlena z Lipska, które uratowały profesora AG, Stanisława Gołąba oraz geologa, profesora Uniwersytetu w Barcelonie, Jaime'a Marcet-Riby, które wyrwały z KZ Dachau, docenta AG, Andrzeja Bolewskiego.


5. Opisane szczegółowo działania protestacyjno-interwencyjne, zupełnie nieznane za granicą, w celu ich rozpowszechnienia i wyrażenia podziękowań ratującym winny być opublikowane w wersjach obcojęzycznych oraz przekazane przedstawicielom zagranicznych uniwersytetów, z których pracownicy uratowali życie krakowskim profesorom w apokaliptycznych czasach II wojny światowej. Odpowiednim miejscem historycznym może być na przykład Aula AGH, w której urzędował satrapa hitlerowski, Generalny Gubernator GG, Hans Frank.

 


Kolejnym mówcą był prof. Bronisław Barchański, który przybliżył studentom cele i zadania jakie zostały ujęte w programie podróży studyjnej. Po ożywionej dyskusji prof. Pierzchała życzył studentom udanej i szczęśliwej podróży. Na marginesie swej wypowiedzi dał studentom zezwolenie, aby nie tylko pochylili czoła nad martyrologią, ale mieli oczy otwarte na wszystko, co po drodze zobaczą.

 

Zgodnie z życzeniami Profesora, pierwszym etapem podróży studyjnej był były niemiecki KZ Sachsenhausen, gdzie przywitał nas złowieszczy napis na bramie wjazdowej „ARBEIT MACHT FREI”. Obóz ten założono w lipcu 1936 roku – wyzwolony 22 kwietnia 1945 roku przez Wojsko Polskie i Armię Czerwoną. W obozie przebywało około 200 tys. więźniów. Szacuję się, że zginęło kilkadziesiąt tysięcy więźniów. Po wysłuchaniu wykładu o historii obozu (przewodniczką była Polka, która udzieliła nam znacznie więcej informacji, aniżeli było podanych w wersji oficjalnej). Wywiązała się merytoryczna dyskusja. Studenci w trakcie zwiedzania obozu pod tablicą poświęconą ofiarom „Sonderaktion Krakau” złożyli kwiaty i zapalili znicze.


Kolejny punkt programu to wizyta w Reichstagu – siedzibie Bundestagu, gdzie naszym gospodarzem była Pani Rita Sűssmuth (Prezydent Bundestagu w latach 1988–1998), która wygłosiła bardzo interesujący wykład o stosunkach niemiecko-polskich. W trakcie wykładu, jak i podczas ożywionej dyskusji, zostały poruszone również bolesne dla nas sprawy, w tym tematyka obozowa. Podziękowaniem za wykład było wręczenie upominków i wspólne zdjęcie w Bundestagu. Po części oficjalnej grupa zwiedziła fragmenty Reichstagu, gdzie widzieliśmy m.in. oryginalne napisy na ścianach autorstwa żołnierzy Armii Czerwonej. Ponadto zwiedziliśmy sale obrad plenarnych Bundestagu i taras widokowy. W drodze do Muzeum Muru Berlińskiego studenci zobaczyli krzyże pamiątkowe poświęcone ofiarom zbrodni reżimu NRD.

 

Kolejnym punktem programu było zwiedzenie oryginalnego fragmentu berlińskiego muru (mur berliński o długości około 156 km istniał od 13 sierpnia 1961 roku do 9 listopada 1989 roku – oddzielał Berlin Wschodni od Berlina Zachodniego), przy którego forsowaniu straż graniczna NRD zastrzeliła według różnych źródeł od 136 do 238 Niemców. Następnym ważnym etapem w poznawaniu zbrodni niemieckiego narodowego socjalizmu była wizyta zorganizowana przez byłego naczelnego dyrektora Koncernu Sűdwestdeutsche Salzwerke – Pana Klausa Gűntera, w gmachu, gdzie miała miejsce tragiczna w skutkach konferencja w Wannsee w dniu 20 stycznia 1942 roku. W trakcie wykładu w sali konferencyjnej, studenci poznali kulisy zbrodniczej akcji pod nazwą „Ostateczne rozwiązanie kwestii żydowskiej w Europie”. Wynikiem tej konferencji była rozpoczęta na gigantyczną skalę eksterminacja Żydów.

 

Po zwiedzeniu Muzeum – miejsca pamięci, zostało wykonane zbiorowe zdjęcie pamiątkowe. Kolejny dzień podróży to bytność studentów w obozie „macierzystym” prof. Pierzchały – KZ Buchenwald. Obóz ten założono w lipcu 1937 roku – wyzwolony 11 kwietnia 1945 roku przez armię amerykańską. W obozie przebywało około 250 tys. więźniów, zginęło około 56 tys. więźniów. Bardzo interesujący wykład o niemieckich zbrodniach dokonywanych na terenie obozu KZ Buchenwald wygłosili przewodnicy (tym razem Niemcy). W trakcie zwiedzania byłego obozu studenci złożyli kwiaty i zapalili znicze przy pamiątkowej tablicy. Na szczególną uwagę zasługuje fakt, że tekst tablicy był zredagowany m.in. w języku polskim. Napisów w języku polskim nie było na tablicach pamiątkowych pozostałych po byłych niemieckich obozach, które zwiedzaliśmy w trakcie naszej podróży studyjnej. Fakt ten wzburzył i zasmucił studentów. Dalszy etap podróży, która przerodziła się w swoistą pielgrzymkę, było Dachau koło Monachium. Obóz koncentracyjny w Dachau był pierwszym na terenie Niemiec (założony 21 marca 1933), który był „kuźnią esesmańskich kadr” dla powstałych na terenie okupowanej Europy niemieckich obozów koncentracyjnych. W obozie przebywało m.in. 2794 duchownych chrześcijańskich w tym 1773 z Polski (868 księży z Polski nie przeżyło). W obozie przebywało również 43 polskich naukowców z „Sonderaktion Krakau” przewiezionych z KZ Sachsenhausen. W obozie przebywało około 250 tys. więźniów. Największą grupę stanowili Polacy. Liczbę ofiar szacuje się na około 148 tys. Obóz wyzwolili Amerykanie 29 kwietnia 1945 roku. Pobyt w Dachau, zorganizowany przez Pana Andrzeja Dalkowskiego (były żołnierz Polskiego Pańśtwa Podziemnego – mieszkający w Monachium od wojny do dnia dzisiejszego) oraz Panią mgr inż. Barbarę Małoszewską – absolwentkę AGH, miał szczególny charakter. Pan Andrzej Dalkowski oprowadził nas m.in. po:
I. Cmentarzu dla niezidentyfikowanych zamordowanych więźniów KZ Dachau, zlokalizowanym przez Amerykanów na trudno dostępnym wzgórzu pokrytym lasem. Po wieloletnich staraniach Pana A. Dalkowskiego, udało się – przy wejściu na cmentarz – wznieść pomnik upamiętniający polskie ofiary zamordowane w KZ Dachau. Zezwolono na polskie inskrypcje na pomniku. Pod pomnikiem studenci złożyli znicze i kwiaty.
II. Cmentarzu miejskim w Dachau, gdzie pochowano zidentyfikowane ofiary zamordowane w KZ Dachau.
III. Terenach obozu KZ Dachau. Jak wyglądał obóz, studenci mogli dowiedzieć się tylko ze zdjęć i filmu w Muzeum, gdyż ponoć ze względów „sanitarnych” zabudowania obozu po wojnie spalono. Obecnie istnieje tylko teren, na którym był zlokalizowany KZ Dachau.


W trakcie zwiedzania KZ Dachau, w którym zamordowano m.in. wielu Polaków w tym 868 polskich księży, studenci ze zdumieniem zauważyli, że na dużej pamiątkowej tablicy umieszczonej w centralnym miejscu byłego obozu koncentracyjnego, napisy oddające hołd ofiarom były czterojęzyczne – niestety nie było napisu w j. polskim.


U wylotu obozu został wzniesiony przez Polaków pomnik, pod którym studenci złożyli kwiaty i znicze. Ostatnim etapem bytności studentów w KZ Dachau był udział w mszy świętej odprawionej w kaplicy przez polskiego księdza, w intencji byłych więźniów – ofiar obozu. Kaplica została wybudowana na obrzeżu obozu KZ Dachau.


Po opuszczeniu terenu RFN grupa udała się do Austrii, gdzie studenci złożyli wizytę w byłym niemieckim KZ Mauthausen-Gusen. Obóz ten założono w sierpniu 1938 roku – wyzwolony przez Amerykanów 5 maja 1945 roku. W obozie przebywało około 335 tys. więźniów zginęło około 122 tys. więźniów. Monumentalne mury swoim wyglądem budziły grozę. Na terenie byłego obozu, po zapoznaniu się z jego historią, studenci złożyli kwiaty i znicze pod pomnikiem poświęconym pamięci polskich ofiar KZ Mauthausen. Obecność studentów na miejscu wiktorii wiedeńskiej Jana III Sobieskiego pod Kahlenbergiem była ostatnim punktem podróży studyjnej „Sonderaktion Krakau” – 1939–2009.


Po powrocie studentów do Krakowa złożono raport ojcu duchownemu wyprawy prof. H. Pierzchale.


Profesor był kontent – podziękował studentom za trud poniesiony w trakcie wyprawy. Ponowił prośbę do studentów, aby byli depozytariuszami pamięci o ofiarach „Sonderaktion Krakau”. Studenci stanęli na wysokości zadania poprzez:
• napisanie kilku artykułów na temat „Sonderaktion Krakau” w kontekście odbytej wyprawy;
• współudział w organizacji pięknej wystawy;
• spontaniczne zorganizowanie wyjazdu do byłego niemieckiego obozu KZ Auschwitz – Birkenau.


Panie Profesorze – społeczność naszej uczelni, w tym studenci, będą dalej pieczołowicie pielęgnować pamięć o bohaterach „Sonderaktion Krakau – 1939”.


Cześć i chwała pamięci ostatniego z grona pracowników naszej uczelni prof. H. Pierzchały – więźnia obozów koncentracyjnych Auschwitz-Birkenau i Buchenwald.

 


prof. Bronisław Barchański